Autor: Michael S. Heiser
Seria Naked Bible Więcej od Dr Heisera
Podsumowanie odcinka
Kontynuujemy serię poświęconą studiowaniu Biblii, kładąc nacisk na interpretację Biblii w jej własnym kontekście. Kontekstem, o którym mowa, jest świat starożytnego Bliskiego Wschodu (w odniesieniu do Starego Testamentu) oraz okres Drugiej Świątyni (w odniesieniu do Nowego Testamentu). Interpretowanie Biblii w tych kontekstach oznacza myślenie jak osoba żyjąca w tamtych czasach. Najlepszym sposobem na to jest zanurzenie się w światopogląd cywilizacji tamtych epok, z którymi autorzy biblijni mieli regularny kontakt. Odbywa się to poprzez zanurzenie się w pisanych źródłach tych cywilizacji. Ostatni odcinek podcastu dotyczył potrzeby sięgnięcia do materiałów piśmiennych starożytnego Bliskiego Wschodu, ponieważ jest to kontekst Starego Testamentu. W tym odcinku skupimy się na kontekście NT, czyli okresie drugiej świątyni (VI w. p.n.e. – I w. n.e.). Podobnie jak w poprzednim odcinku, podam wszystkie źródła drukowane i internetowe, o których wspominam w podcaście (wraz z linkami).
Podcast
Witamy ponownie w podcaście Naked Bible. Nadal jesteśmy na początku serii poświęconej studiowaniu Biblii. Rozpoczęliśmy ją od omówienia tego, jak ważne jest interpretowanie Biblii w jej kontekście, którym jest świat starożytnego Bliskiego Wschodu (w odniesieniu do Starego Testamentu) oraz okres Drugiej Świątyni (w odniesieniu do Nowego Testamentu). Interpretowanie Biblii w tych kontekstach oznacza myślenie tak, jak myśleli ludzie żyjący w tamtych czasach i miejscach. Najlepszym sposobem na to jest zanurzenie się w światopoglądzie cywilizacji tamtych epok, z którymi autorzy biblijni mieli regularny kontakt. Nie ma lepszego źródła wiedzy o tym, jak myśleli ludzie tamtych czasów (a tym samym, jak myśleli autorzy biblijni – czy to zgadzając się z sąsiadami, czy też od nich odbiegając), niż lektura dorobku intelektualnego tych kultur. Oznacza to zapoznanie się z ich źródłami pisanymi.
Ostatni odcinek podcastu dotyczył konieczności sięgnięcia do materiałów piśmiennych starożytnego Bliskiego Wschodu, ponieważ to właśnie one stanowią kontekst Starego Testamentu. W tym odcinku skupimy się na kontekście Nowego Testamentu, czyli okresie Drugiej Świątyni. Podobnie jak w poprzednim odcinku, przedstawię Wam źródła drukowane i internetowe, w których można przeczytać te teksty w angielskim tłumaczeniu.
Zaczynając, powinniśmy mieć jasność co do terminologii i tego, o jakiej dokładnie literaturze mówimy. Okres Drugiej Świątyni odnosi się do okresu w historii Izraela zaraz po tym, jak naród powrócił z wygnania w Babilonie i zbudował nową świątynię w Jerozolimie. Pierwszą świątynią była oczywiście świątynia Salomona. Została ona zniszczona przez Nabuchodonozora z Babilonu w 586 r. p.n.e. Izraelowi pozwolono powrócić do ojczyzny w 539 r. p.n.e. Wkrótce potem rozpoczęto prace nad budową nowej świątyni – Drugiej Świątyni. Świątynia ta została ukończona w 516 r. p.n.e. Stała do 70 r. n.e., kiedy to zniszczył ją rzymski cesarz Tytus. Okres Drugiej Świątyni trwa zatem technicznie od 516 r. p.n.e. do 70 r. n.e. Jednak większość uczonych używa tego terminu nieco szerzej, obejmując okres od szóstego wieku p.n.e. do pierwszego wieku naszej ery.
Tylko kilka ksiąg biblijnych zostało napisanych w tym okresie: Ezdrasza, Nehemiasza i Estery (ale nie tylko). Wielu biblistów zalicza do tego okresu również fragmenty Księgi Izajasza, Zachariasza i Daniela. Zazwyczaj, gdy mówią oni o literaturze żydowskiej z okresu Drugiej Świątyni, nie mają na myśli ksiąg biblijnych. Mówią o niebiblijnych żydowskich tekstach religijnych napisanych w tym okresie – książkach, które dziś grupujemy w zbiory z etykietami takimi jak apokryfy i pseudepigrafy. Pierwsze z tych dzieł (apokryfy) to takie księgi jak 1 i 2 Księga Machabejska, Księga Tobiasza, Mądrość Syracha, uzupełnienia do Księgi Daniela oraz Modlitwa Manassesa. Poza środowiskiem akademickim „apokryfy” są jednak terminem używanym przez protestantów, ponieważ protestanci nie uważają żadnej z tych ksiąg za kanoniczną lub natchnioną jako święte teksty. Z drugiej strony Kościół rzymskokatolicki uważa niektóre z nich za kanoniczne, podobnie jak księgi Biblii protestanckiej. Księgi te są określane przez katolików jako „deuterokanoniczne”, aby odzwierciedlić to przekonanie. Ten drugi termin (pseudepigrafa) to zbiór stworzony przez badaczy biblijnych, zawierający dzieła, których nie ma w Biblii ani w apokryfach, a do którego włączono inne księgi z okresu Drugiej Świątyni. Prawdopodobnie najbardziej znanym dziełem pseudepigraficznym jest Księga Henocha, choć znane mogą być również takie dzieła jak Księga Jubileuszów, List Arysteasza oraz Józef i Aseneta.
Pseudepigraf nie oznacza «fałszywe pisma». Często można spotkać się z takim rozumieniem. Wiele z tych ksiąg miało duży wpływ na wierzące społeczności żydowskie i chrześcijańskie w I wieku (w tym na niektórych autorów Nowego Testamentu), mimo że nie były uważane za natchnione ani kanoniczne. Termin ten odnosi się w rzeczywistości do faktu, że tytuły tych ksiąg (na przykład 1 Księga Henocha) nie odzwierciedlają ich prawdziwego autorstwa. Innymi słowy, 1 Księga Henocha nie została napisana przez Henocha. Nie ma na to żadnych dowodów.
Oprócz pism apokryficznych i pseudepigraficznych, literatura żydowska okresu Drugiej Świątyni obejmuje również zwoje znane jako Rękopisy znad Morza Martwego oraz dzieła Józefa Flawiusza i Filona z Aleksandrii – dwóch bardzo ważnych autorów dla ortodoksyjnych Żydów okresu Drugiej Świątyni.
Gdzie więc czytelnik może znaleźć dobre tłumaczenia całej tej literatury? Zaczniemy od książek drukowanych w każdej kategorii, a następnie przejdziemy do stron internetowych. Oczywiście „książki drukowane” oznaczają, że za treść trzeba zapłacić, a za strony internetowe nie. Jednak strony internetowe mają również pewne wady. Od razu powiem, że niektóre z tych pozycji drukowanych są również dostępne w wersji cyfrowej za pośrednictwem oprogramowania. Podam kilka rekomendacji tłumaczeń na język angielski, które moim zdaniem są dobrej jakości (od tłum.: na końcu artykułu podałam bibliografię tytułów w języku polskim, które znalazłam. Jeśli jednak znasz język angielski, warto porównywać teksty, aby wychwycić niuanse czasem zagubione w tłumaczeniu – KM). Nie zapomnij, że (podobnie jak w poprzednim odcinku) wszystkie te tytuły wraz z linkami do miejsc, gdzie można je uzyskać, znajdziesz w zakładce Bibliografia na stronie naszego podcastu.
Apokryfy Starego Testamentu
Zacznijmy od ksiąg apokryficznych Starego Testamentu (nazywanych przez Kościół rzymskokatolicki „deuterokanonicznymi”). Wspomnieliśmy już o kilku z tych ksiąg (Księga Machabejska, Księga Tobiasza, Mądrość Salomona, Mądrość Syracha itp.). Jeśli potrzebujesz prostego angielskiego tłumaczenia apokryfów, dostępne są obecnie dwa popularne tłumaczenia. Jednym z nich jest Apocrypha w Biblii Króla Jakuba (King James Bible). To tylko księgi apokryfów, które zostały włączone do przekładu King James Version w 1611 roku (lub później). Niektórzy z was mogą być zaskoczeni, że tłumaczenie Króla Jakuba zawierało księgi apokryficzne, ale tak właśnie było. Można kupić niektóre wydania Biblii Króla Jakuba zawierające te księgi lub kupić same księgi apokryficzne w jednym niewielkim tomie [lub w wersji cyfrowej]. (Oczywiście polscy czytelnicy znajdą te księgi w większości polskich Biblii. Jeśli z jakiegoś powodu nie posiadasz drukowanej Biblii, polecam tę Biblię cyfrową. – KM)
Innym źródłem może być NRSV (New Revised Standard Version – Nowa Poprawiona Wersja Standardowa – to jedna z wielu wersji Biblii w języku angielskim). Tłumaczenie NRSV zawiera również księgi apokryficzne. Oto link to tej Apokryfy w witrynie Amazon. Tak więc apokryfy są dość łatwe do znalezienia w druku lub można je znaleźć w formie cyfrowej za pośrednictwem platformy Logos Bible Software – np. to nowe tłumaczenie Apokryfy od Lexham Press (od tł.: lub polskie wersje Apokryfy tutaj).
Dostępna jest również edycja autorstwa R.H. Charlesa. Ma on dwutomowy zestaw: The Apocrypha and Pseudepigrapha of the Old Testament: Apocrypha. Jeden tom zawiera apokryfy, a drugi pseudepigrafy. Dzieło Charlesa jest oczywiście nowsze niż Biblia Króla Jakuba (ponieważ Biblia Króla Jakuba jest bardzo stara). Charles pisał na początku XX wieku, ale nie jest to tak niedawno jak w przypadku NRSV. Często spotkasz się z odniesieniami do wydania Charlesa. W rzeczywistości, jeśli kupisz wersję od Logos, możesz również otrzymać komentarze Charlesa do tych książek (apokryfy, pseudepigrafy, niektóre notatki i tym podobne) w formie cyfrowej. Należy pamiętać (i ponownie, link znajduje się na stronie podcastu), że można kupić sam tom 1 z dwutomowego zestawu apokryfów autorstwa Charlesa.
Apokryfy Nowego Testamentu
Teraz powinienem wspomnieć o apokryfach Nowego Testamentu. Szczerze mówiąc, nie ma to większego związku z kontekstem biblijnym, ponieważ apokryfy Nowego Testamentu to księgi napisane we wczesnym okresie chrześcijaństwa, więc wykraczają one nieco poza kontekst samego Nowego Testamentu. Jednak niektórzy mogą myśleć o apokryfach w odniesieniu do ksiąg Nowego Testamentu. Chodzi mi o to, że istnieją apokryfy Nowego Testamentu, które są podobne do innych ewangelii. Nie są to ewangelie z Nag Hammadi (koptyjskie/gnostyckie), ale istnieją inne ewangelie (inne zaginione księgi, które uznano za heretyckie!).Istnieją różne wersje Męki Pańskiej zwane Ewangeliami Męki Pańskiej, istnieje Druga Księga Dziejów Apostolskich, istnieją Listy Piotra. Istnieje cały zbiór literatury, który ma pewien związek (zwykle tylko nazwę) z postaciami lub wydarzeniami z Nowego Testamentu. Napisano o tym całe książki. Tak więc istnieją też apokryfy Nowego Testamentu.
Najtańszym i najlepszym wydaniem jednoczęściowym jest prawdopodobnie wydanie M. R. Jamesa: The New Testament Apocrypha. Jednak naukowym wydaniem apokryfów Nowego Testamentu jest dwutomowe wydanie Schneemelchera. Są one drogie (każdy kosztuje około 45 lub 50 dolarów), ale są dość wyczerpujące. Są doskonałe, jeśli naprawdę chcesz mieć wszystko, co można zaliczyć do kategorii apokryfów Nowego Testamentu. To zestaw, który warto mieć. A więc dwa tomy autorstwa Schneemelchera (New Testament Apocrypha, tom 1: Gospels and Related Writings Revised Edition, New Testament Apocrypha, tom 2: Writings Relating to the Apostles Apocalypses and Related Subjects).
Pseudepigrafy
Przechodząc do pseudepigrafów… Można nabyć wydanie pseudepigrafów (o którym wspomniałem przed chwilą) autorstwa R.H. Charlesa. Charles opublikował dwutomowe wydanie towarzyszące. Jeden tom zawierał apokryfy, a drugi pseudepigrafy. Można je kupić osobno lub w zestawie. Charles opublikował więc wydanie pseudepigrafów: The Apocrypha and Pseudepigrapha of the Old Testament, Pseudepigrapha (lub w wersji cyfrowej na Logos w zestawie obu tomów).
Najlepszym źródłem informacji na temat pseudepigrafów jest dwutomową publikację Jamesa H. Charleswortha. Należy zwrócić uwagę na nazwiska. „Charles” i „Charlesworth” to dwie różne osoby i dwie różne publikacje. Dwutomowa publikacja Charleswortha została pierwotnie opublikowana przez Doubleday. Obecnie wydaje ją wydawnictwo Anchor Yale. Jest to jednak najważniejsze źródło informacji na temat pseudepigrafów w języku angielskim. Te dwa tomy zawierają również dość szczegółowe wprowadzenia i historie tekstów wszystkich ksiąg pseudepigrafów. Jeśli więc interesują Cię pseudepigrafy, zdecydowanie warto je mieć: The Old Testament Pseudepigrapha (zestaw 2 tomów). Zbiór pseudepigrafów Charlesa i dwutomowe wydanie Charleswortha są dostępne w wersji cyfrowej w serwisie Logos.
Zwoje znad Morza Martwego
Przejdźmy do zwojów znad Morza Martwego. Na początku musimy rozróżnić rodzaje zwojów. Zasadniczo istnieją dwa rodzaje zwojów znad Morza Martwego: biblijne zwoje znad Morza Martwego, czyli materiały pochodzące z Biblii hebrajskiej znalezione w Qumran (innymi słowy, kopie i różne przekazy tekstowe samej Biblii hebrajskiej), a drugi rodzaj to zwoje niebiblijne (inne księgi znalezione w Qumran). Szczerze mówiąc, większość materiałów ze Zwojów znad Morza Martwego nie ma charakteru biblijnego. Kiedy ktoś mówi o Zwojach znad Morza Martwego, zazwyczaj nie ma na myśli rękopisów związanych z historią tekstu Biblii hebrajskiej. Raczej ma na myśli dokumenty napisane przez samą społeczność z Qumran lub inne dzieła (na przykład fragmenty 1 Księgi Henocha znalezione wśród zwojów znad Morza Martwego), które były w obiegu w judaizmie, a następnie zostały skopiowane i przechowywane w Qumran (miejscu, w którym znaleziono zwoje znad Morza Martwego).
Jeśli chodzi o niebiblijne zwoje znad Morza Martwego, istnieje kilka dobrych angielskich tłumaczeń/wydań. Najbardziej polecam wydanie autorstwa Wise’a, Abegga i Cooka (trzech redaktorów). Jeśli zdecydujesz się na ten zasób, upewnij się, że wybierasz najnowsze wydanie. Niedawno ukazało się nowe wydanie: The Dead Sea Scrolls: A New Translation (or the digital version).
Jest jeszcze jeden często używany zestaw angielskich tłumaczeń autorstwa Gezy Vermesa: The Complete Dead Sea Scrolls in English (Penguin Classics). Jego wydanie jest szeroko dostępne i powszechnie używane.
Istnieje również kolejne tłumaczenie na język angielski autorstwa Garcii-Martineza: The Dead Sea Scrolls Translated: The Qumran Texts in English. Umieściłem to tutaj głównie ze względu na wersję cyfrową. Książki Wise’a, Abegga i Cooka można nabyć w formie cyfrowej za pośrednictwem serwisu Logos. Wydanie Vermesa też można nabyć za pośrednictwem serwisu Logos, ale jest ono dość drogie ze względu na wydawcę. Wydanie Garcii-Martineza jest dostępne w formie dwutomowego zestawu cyfrowego. Mam tu na myśli właśnie wersję cyfrową zawierającą dwa tomy. Jeśli interesuje cię tylko angielskie tłumaczenie, możesz nabyć je w wersji drukowanej w jednym tomie. Jeśli jednak zdecydujesz się na wersję cyfrową, możesz nabyć teksty z Qumran w języku angielskim w ramach publikacji pod tytułem The Dead Sea Scrolls Study Edition. Zyskujesz tłumaczenie na język angielski oraz tekst hebrajski z adnotacjami. Jest to bardzo przydatny zestaw, ponieważ zawiera obie wersje językowe.
Jeśli chodzi o zwoje biblijne, polecam jedną pozycję. Jest to dzieło zatytułowane The Dead Sea Scrolls Bible: The Oldest Known Bible Translated for the First Time into English. Jest to nieco na marginesie tematu uchwycenia treści Nowego Testamentu, ponieważ jest to tylko materiał biblijny, niemniej jednak warto o tym wspomnieć. Biblia ze Zwojów Morza Martwego została zredagowana przez Abegga, Ulricha i Flinta. Jest to zbiór wszystkich zwojów biblijnych wraz z angielskim tłumaczeniem, dzięki czemu po przetłumaczeniu na język angielski jest to najstarszy znany przekład Starego Testamentu na język angielski. Książka jest tak skonstruowana, że podczas czytania tłumaczenia można na podstawie odniesień do wersetów stwierdzić, które fragmenty Starego Testamentu znalazły się w zwojach znanych z Morza Martwego, a które nie. Rękopisy hebrajskiej Biblii znalezione w Qumran są niekompletne, ponieważ uległy zniszczeniu lub z innych powodów są fragmentaryczne. Mają tysiące lat, więc nie wszystkie są w idealnym stanie. Wydanie to dobrze pokazuje, co się tam znajdowało, a także pozwala stwierdzić, czego nie znaleziono. Jeśli szukasz angielskiego Starego Testamentu ze Zwojów znad Morza Martwego, to jest to pozycja, którą powinieneś kupić. Jest ona również dostępna w wersji cyfrowej.
Józef Flawiusz
Przejdziemy teraz do Józefa Flawiusza… Józef Flawiusz znany jest przede wszystkim z czterech dzieł. Jedno z nich nosi tytuł „Wojna żydowska”. Jest to relacja z wojny Żydów przeciwko Rzymianom. Jego drugie ważne dzieło to „Dawne dzieje Izraela”. Jest to dwudziestotomowe dzieło historiograficzne. Przedstawia historię narodu żydowskiego od Adama do wojny żydowskiej z Rzymem. Trzecie dzieło nosi tytuł „Autobiografia” i jest oczywiście jego autobiografią. Ostatnia pozycja to „Przeciw Apionowi”, w której Józef Flawiusz odpiera antysemickie pisma krążące w czasach, w których żył. Wszystkie cztery dzieła wraz z tomami są dostępne w angielskim tłumaczeniu. Dostępne jest wydanie Whistona (ponownie, jeśli kupujesz wersję drukowaną, wybierz najnowsze wydanie). Jest to pełne angielskie tłumaczenie wszystkich dzieł Józefa Flawiusza: The Works of Josephus: Complete and Unabridged, New Updated Edition. Jest ono również dostępne w wersji cyfrowej od Logos.
Paul Maier również jest autorem tłumaczenia dzieł Józefa Flawiusza: The New Complete Works of Josephus. Nie jest ono dostępne w formie cyfrowej, ale jest to najnowszy zbiór tłumaczeń dzieł Józefa Flawiusza.
Filon z Aleksandrii
Zanim przejdziemy do stron internetowych, porozmawiajmy o Filonie. Filon był ważnym żydowskim pisarzem teologicznym, religijnym i filozoficznym w I wieku. Mam tutaj cytat dotyczący Filona – uczonego targumicznego, a także rabina. Jak mówi Martin MacNamara:
„Głównym zainteresowaniem Filona jest alegoryczna interpretacja pism świętych. [MH: To właśnie z tego jest znany.] Tytuły jego dzieł pokazują, że jego myśli skupiały się wokół świętych tekstów lub z nich wynikały. Można go jednak postrzegać zarówno jako filozofa, jak i egzegetę. Centralnym elementem jego nauczania o relacji Boga ze światem jest doktryna logos. Termin ten pojawia się wielokrotnie w jego dziełach, ale nigdy nie został zdefiniowany.”
Logos to pojęcie z Nowego Testamentu, które znamy z Ewangelii św. Jana, gdzie Jezus jest określany jako logos. To jeden z głównych powodów, dla których Filon cieszy się tak dużym zainteresowaniem. Jest on swego rodzaju pośrednikiem, przemawiającym i piszącym jako monoteista pochodzenia żydowskiego, ale jego koncepcja logos jest dość istotna.
Filon napisał również wiele innych dzieł. Jest autorem książki o gigantach i tradycjach związanych z gigantami (tego typu rzeczy). Ma bardzo szerokie zainteresowania i dorobek. Można nabyć The Works of Philo, wydanie autorstwa Yonge’a, zaktualizowane przez Davida Scholera. Można je nabyć na Amazonie, a także poprzez Logos (wersja cyfrowa). Istnieje więc świetne wydanie angielskie dzieł Filona (dzieła kompletne).
Strony internetowe
W czasie, który nam pozostał, przejrzyjmy strony internetowe. Są one oczywiście bezpłatne, ale problem polega na tym, że czasami są niekompletne. Nie zawsze można znaleźć wszystkie dzieła. Tłumaczenia są przestarzałe. Zazwyczaj pochodzą ze starych źródeł należących do domeny publicznej. Domena publiczna obejmuje wszystko, co powstało przed 1927 r. (obecnie), więc nie są to najnowsze publikacje. Nie uwzględniają one aktualnego stanu wiedzy. Jednak w swoim czasie były to bardzo dobre źródła.
Jeśli chodzi o apokryfy Starego Testamentu, możesz zajrzeć na stronę Sacred Texts Archive. Znajduje się tam niewielka sekcja poświęcona apokryficznym księgom Starego Testamentu. Istnieje też strona zatytułowana Non-Canonical Homepage. Jest też inna strona o nazwie Apocrypha.org która zawiera linki do apokryficznych książek w angielskim tłumaczeniu. A także Pseudepigrapha.com. Ta strona, która wydaje się dotyczyć pseudepigrafów – i rzeczywiście tak jest, ale nie tylko – zawiera również linki do apokryfów.
Jeśli chodzi o pseudepigrafa, to oczywiście warto zajrzeć na stronę Pseudepigrapha.com. Można również skorzystać z archiwum Sacred Texts. Należy jednak pamiętać, że na tej stronie pseudepigrafa są oznaczone jako „inne apokryfy”, co może być nieco mylące. Strona Non-canonical Homepage zawiera stronę poświęconą linkom do wszystkich książek pseudepigraficznych w języku angielskim.
Jeśli chodzi o apokryfy Nowego Testamentu, należy odwiedzić stronę pod adresem Early Christian Writings. Pseudepigrapha.com również zawiera linki do niektórych apokryficznych ksiąg Nowego Testamentu. Dzieła Filona można znaleźć na stronie Early Jewish Writings, podobnie jak w przypadku wszystkich dzieł Józefa Flawiusza.
Ponownie, wystarczy wejść na stronę podcastu Naked Bible. Wszystkie te informacje są już dla was przygotowane, więc możecie łatwo do nich dotrzeć i zacząć czytać [lub skorzystać z linków w niniejszym transkrypcie].
Mam nadzieję, że te zasoby okażą się pomocne. W następnym odcinku podcastu wrócę do Starego Testamentu i zacznę polecać książki autorstwa badaczy biblijnych, przeznaczone dla zainteresowanych osób niebędących specjalistami, które w sposób systematyczny syntetyzują, przetwarzają i porządkują treść literatury starożytnego Bliskiego Wschodu (w przypadku Starego Testamentu) oraz okresu Drugiej Świątyni (gdy przejdziemy do Nowego Testamentu). Istnieje wiele doskonałych książek, które pomogą wam zrozumieć ten zbiór starożytnej literatury. Nadal zalecam przeczytanie wielu z nich samodzielnie, ale istnieją książki, które naprawdę dobrze porządkują informacje w bardzo konkretnych tematach, gdzie można znaleźć dobre eseje na temat tego, co Józef Flawiusz myślał o danym temacie, co Egipcjanie myśleli o życiu pozagrobowym lub o kosmologii Mezopotamii. Istnieje wiele różnych pozycji, które warto przeczytać, aby zacząć myśleć jak osoba żyjąca w tamtych czasach. Następnie omówimy, jak wykorzystać tę wiedzę w odniesieniu do Biblii, aby uzyskać jasność i zrozumienie samego tekstu w jego kontekście.
Spora część powyższych publikacji (w języku angielskim) jest dostępna w niektórych polskich bibliotekach, głównie akademickich. Można je zlokalizować za pomocą wyszukiwarki Biblioteki Narodowej.
Polecana literatura w języku polskim
Żydzi w okresie drugiej świątyni 538 przed Chr.-70 po Chr. / Jerzy Ciecieląg
Interpretacja Rdz 1-11 w literaturze Drugiej Świątyni na przykładzie „Księgi Jubileuszów” i „Ksiegi starożytności biblijnych” Pseudo-Filona / Marek Parchem (artykuł)
Wprowadzenie do literatury międzytestamentalnej / S. Mędala
Judaizm diaspory w okresie Drugiej Świątyni / Ks. Sylwester Jędrzejewski SDB
Wprowadzenie do wczesnego judaizmu / J. VanderKam
Biblia Tysiąclecia – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu
Żydzi nad Nilem od Ramzesa II do Hadriana / J. Meleze-Modrzejewski
Dawne dzieje Izraela / Józef Flawiusz, tł. Zygmunt Kubiak i in.
Wojna żydowska / Józef Flawiusz, tł. Jan Radożycki
Przeciw Apionowi, Autobiografia / Józef Flawiusz, tł. Jan Radożycki
Rękopisy znad Morza Martwego: Qumran – Wadi Murabba’at – Masada / P. Muchowski
Pisma. T. 1, O stworzeniu świata ; Alegorie praw ; O dekalogu ; O cnotach / Filon Aleksandryjski, tł. Leon Joachimowicz.
Pisma. T. 1, O gigantach ; O niezmienności Boga ; O rolnictwie ; O uprawie roślin ; O pijaństwie ; O trzeźwości. / Filon Aleksandryjski, tł. S. Kalinkowski
Apokryfy Starego Testamentu / tł. Andrzej Kondracki i in.
Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne cz. 1 / red. M. Starowieyski
Pisma apokaliptyczne i testamenty / zred. Marek Parchem.
Dzieje / Herodot., tł. S. Hammer
Talmud babiloński: Traktat Chagiga / tł. Gwido Zlatkes
Talmud Babiloński : Gemara edycji wileńskiej z objaśnieniami i komentarzami : Berachot rozdz. 2, Kiduszin rozdz. 3, Bawa Kama rozdz. 1 / tł. Miszny i Gemary ; objaśn. i red. Sacha Pecaric
Agady talmudyczne : ludowe opowieści, baśnie, legendy, przypowieści, aforyzmy i przysłowia wybrane z Talmudu / tł. Michał Friedman
Artykuł ten został przetłumaczony z języka angielskiego z transkryptu odcinka 18 podcastu NakedBible. Odcinki podcastu dostępne są pod linkiem https://nakedbiblepodcast.com/episodes/
Swoim podcastem NakedBible dr M. Heiser zaprasza wszystkich zainteresowanych do głębszych studiów Biblii w kontekście jej współczesnych odbiorców.
Dr Michael S. Heiser był amerykańskim teologiem, autorem wielu książek m.in. The Unseen Realm (2015), Supernatural (2015, której polskie tłumaczenie dostępne jest na stronie miqlat.org), Angels (2018), Demons (2020) oraz dyrektorem szkoły Awakening School of Theology and Ministry na Florydzie. Więcej informacji na temat pracy Dr Heisera: https://drmsh.com/