Autor: Michael S. Heiser
Seria Naked Bible Więcej od Dr Heisera
Podsumowanie odcinka:
Ostatni odcinek podcastu dotyczył potrzeby sięgnięcia do dorobku intelektualnego starożytnego świata śródziemnomorskiego – kontekstu Biblii – aby zacząć myśleć tak, jak myśleli autorzy biblijni. Ten odcinek kontynuuje tę rekomendację, kierując słuchaczy do najlepszych tomów i stron internetowych z angielskimi tłumaczeniami starożytnej literatury związanej ze studiami biblijnymi. Odcinek koncentruje się na cywilizacjach, które nadają Staremu Testamentowi jego kontekst – cywilizacjach starożytnego Bliskiego Wschodu – SBW (ANE – ancient Near East). Dr Heiser poleca książki (zarówno w formie papierowej, jak i cyfrowej), a także strony internetowe, aby zapoznać się z literaturą SBW.
Podcast:
Witamy ponownie w podcaście Naked Bible. Ostatni odcinek podcastu dotyczył potrzeby sięgnięcia do dorobku intelektualnego starożytnego świata śródziemnomorskiego – kontekstu Biblii – aby zacząć myśleć tak, jak myśleli jej autorzy. W szczególności literatura starożytnego Bliskiego Wschodu i okresu judaizmu hellenistycznego Drugiej Świątyni była głównym środkiem, jakim dysponowaliśmy, aby poznać światopogląd autorów Starego i Nowego Testamentu. Zamieściłem kilka linków do książek akademickich przeznaczonych jako przewodniki po tej literaturze. W tym odcinku chcę pójść o krok dalej, kierując słuchaczy do najlepszych tomów i stron internetowych z angielskimi tłumaczeniami wszystkich tych materiałów. Zaczniemy od cywilizacji, które nadają Staremu Testamentowi jego kontekst – cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu. W następnym odcinku omówimy okres Drugiej Świątyni (główny kontekst dla Nowego Testamentu). [przyp. tłum.: na końcu artykułu zamieszczam literaturę w języku polskim z tej tematyki].
W dalszej części tego odcinka najpierw polecę książki (w formie papierowej lub cyfrowej), które koniecznie warto kupić. Po tych zaleceniach zasugeruję kilka stron internetowych, które oferują bezpłatne materiały w tłumaczeniu na język angielski. Zacznijmy od książek. Określenie „starożytny Bliski Wschód” jest używane do opisania cywilizacji starożytnego Egiptu, Mezopotamii, Anatolii (czyli Azji Mniejszej lub tego, co obecnie uważane jest za Turcję), Kanaanu, Syrii (która jest bardziej nowoczesnym terminem dla starożytnego Ugarit), Fenicji (która była również związana z Byblos) oraz krajów transjordańskich Moabu, Ammonu i Edomu. Mezopotamia jest dalej podzielona na cywilizacje sumeryjską, babilońską i asyryjską. Anatolia opisuje przede wszystkim cywilizację hetycką.
Wszystkie te kultury (zwłaszcza Egipt, Sumer, Babilon, Asyria i Ugarit) stworzyły sporą ilość literatury, obejmującej zarówno rachunki ekonomiczne, rachunki sprzedaży, prawa, prywatne listy, mityczne eposy, rytuały religijne, teksty teologiczne, jak i poezję o miłości i ludzkim cierpieniu. Ale jak anglojęzyczny czytelnik może się w tym wszystkim połapać? Cóż, istnieje wiele drukowanych tomów, które zapewniają szeroki dostęp do tej literatury w tłumaczeniu na język angielski. Wymienię te, które polecam oraz informację, czy książki te są również dostępne w formie cyfrowej w Logos Bible Software (https://www.logos.com/). Linki do wszystkich tych zasobów, zarówno w formie książkowej, jak i cyfrowej, można znaleźć na stronie „Polecane lektury” pod adresem https://drmsh.com/recommended-reading/#ANEOT.
Kolekcje ogólne
Po pierwsze, istnieją ogólne kolekcje, które zawierają teksty ze wszystkich tych kultur, nie skupiając się tylko na jednej cywilizacji. Pierwszym w tej kategorii jest tak zwany Kontekst Pisma Świętego lub coś, co jest znane w tej dziedzinie jako COS (The Context of Scripture). Jest to kolekcja składająca się z trzech tomów. Jest on również dostępny w formie cyfrowej za pośrednictwem Logos. COS jest obecnie uważana za najbardziej aktualną akademicką antologię tekstów starożytnego Bliskiego Wschodu w języku angielskim. Ponieważ obejmuje wszystkie cywilizacje, jest (z definicji) selektywna w tym, co obejmuje, a zatem nie jest wyczerpująca. Podaje jednak przykłady literackie (dzieła) z cywilizacji całego starożytnego Bliskiego Wschodu.
Drugim polecanym dziełem jest Ancient Near Eastern Texts (Teksty Starożytnego Bliskiego Wschodu; znane jako ANET) autorstwa Pritcharda. Jest to jednotomowe wydanie tekstów w twardej oprawie i jest dość drogie. Ale teraz można uzyskać ten materiał w dwutomowym zestawie w miękkiej oprawie, który jest znacznie tańszy (tom 1 i tom 2). ANET ma również towarzyszący tom zdjęć, ale w tej chwili zajmujemy się tylko tekstami podstawowymi. ANET jest również dostępny w wersji cyfrowej za pośrednictwem Logos. Podobnie jak COS (Kontekst Pisma Świętego), jest on selektywny i obejmuje mniej tekstów niż COS, ponieważ jest to tylko jeden tom, w przeciwieństwie do trzech tomów Kontekstu Pisma Świętego. Zanim pojawił się COS, był to standardowy tom dla starożytnych tekstów Bliskiego Wschodu w tłumaczeniu na angielski.
Po trzecie, istnieje seria Society of Biblical Literature (Towarzystwo Literatury Biblijnej; znana jako SBL) pod tytułem Writings from the Ancient World (Pisma ze świata starożytnego). Jest to zestaw 16 tomów. Jest on dostępny tylko jako zestaw, jeśli chcesz go otrzymać cyfrowo od Logos, ale możesz kupić poszczególne tomy w formie papierowej na stronach takich jak Amazon. Niektóre z tomów w zestawie zawierają Listy ze starożytnego Egiptu (to jeden tom). Jest też tom poświęcony mitom hetyckim. Kolejny to Listy z wczesnej Mezopotamii, a jeszcze inny to Teksty z okresu Amarna w Egipcie. Okres Amarna był okresem panowania Akhenatona (późniejsze Nowe Królestwo). Kolekcja zawiera też hetyckie teksty dyplomatyczne, mezopotamskie kroniki, rytuały i kult w Ugarit, hetyckie modlitwy, teksty z epoki piramid i tak dalej. Również tom obejmujący ugarycki materiał epicki o nazwie Ugaritic Narrative Poetry (Ugarycka poezja narracyjna). Writings from the Ancient World to w sumie 16 tomów, a jedynym sposobem na zdobycie poszczególnych tomów jest zakupienie ich w formie książkowej.
Poszczególne cywilizacje
Egipt
Omówiliśmy kolekcje ogólne. Przejdźmy teraz do poszczególnych cywilizacji. Najpierw zajmiemy się starożytnym Egiptem. Oprócz tomów z serii SBL Writings from the Ancient World, istnieje kilka antologii poświęconych wyłącznie literaturze egipskiej. Jednym z nich jest trzytomowy zestaw autorstwa Miriam Lichtheim, która jest egiptologiem. Jest to Ancient Egyptian Literature, Volumes 1, 2, and 3 (Starożytna literatura egipska, tomy 1, 2 i 3). Są one dostępne w formie cyfrowej od Logos, a także w wersji papierowej na stronach takich jak Amazon. Nie są drogie. Są one podzielone między Stare i Średnie Państwo (tom 1), następnie Nowe Państwo i Okres Schyłkowy.
Innym przykładem jest Ancient Egyptian Literature: Anthology (Starożytna literatura egipska: Antologia) autorstwa Johna L. Fostera. Jest to dzieło jednotomowe. Jej zakres może nie jest tak szeroki jak Lichtheim (trzy tomy w miękkiej oprawie), ale jest to kolejna dobrze znana antologia.
Jest jeszcze jedna antologia zatytułowana The Literature of Ancient Egypt: Anthology of Stories, Instructions, Stelae, Autobiographies, and Poetry; Third Edition (Literatura Starożytnego Egiptu: Antologia opowieści, instrukcji, stel, autobiografii i poezji) autorstwa kilku egiptologów: William Kelley Simpson (z Yale), Robert K. Ritner, Vincent A. Tobin oraz emerytowany profesor Edward Wente Jr (z Uniwersytetu w Chicago). Jest dokładnie tym, na co wskazuje nazwa – antologią. Obejmuje ona historie, instrukcje (które nazwalibyśmy egipską literaturą mądrości), monumentalne inskrypcje, autobiografie, poezję… to dość szeroki zakres. Jeśli ją zakupisz, upewnij się, że nabywasz najnowszą edycję (trzecią).
Kolejna polecana pozycja to W. Moran, The Amarna Letters (Listy z Amarny) oraz jej wersja cyfrowa.
Mezopotamia
Jeśli przejdziemy teraz do Mezopotamii, skupimy się tylko na materiałach mezopotamskich (sumeryjskich, babilońskich, asyryjskich). Poza sumeryjskim, reszta tych treści jest w języku znanym jako akadyjski. Najlepszym wyborem jest dwutomowy zbiór zatytułowany Before the Muses: Anthology of Akkadian Literature (Przed muzami: antologia literatury akadyjskiej) autorstwa Benjamina R. Fostera. Jest on dość wyczerpujący. I jest bardzo dobry. To coś, z czego korzystaliby teolodzy. Istnieje też skondensowana wersja tego zbioru w jednym tomie w miękkiej oprawie. To jednotomowe dzieło nosi tytuł From Distant Days: Myths, Tales, and Poetry of Ancient Mesopotamia (Z odległych dni: mity, opowieści i poezja starożytnej Mezopotamii). A materiał w nim zawarty jest zaczerpnięty z tego większego zbioru (Before the Muses). Jego autorem jest również Benjamin R. Foster. Wybrał najważniejsze kwestie z dwutomowego dzieła i umieścił je w jednotomowym wydaniu. Używałem tej książki na zajęciach z Mezopotamii, które prowadziłem na lokalnym uniwersytecie.
Innym jednotomowym dziełem są Myths from Mesopotamia: Creation, Flood, Gilgamesh and Others (Mity z Mezopotamii: Stworzenie, potop, Gilgamesz i inne) autorstwa Stephanie Dalley. Zostało ono opublikowane w 1989 roku. Stephanie Dalley jest znaną badaczką w dziedzinie studiów mezopotamskich. To fajna niewielka książka w miękkiej oprawie, wcale nie droga. Obejmie ona wszystkie główne eposy o stworzeniu (epos o potopie, Gilgamesz, itp.).
Powinienem również wspomnieć o The Harps that Once…: Sumerian Poetry in Translation (Harfy, które kiedyś…: Poezja sumeryjska w tłumaczeniu) autorstwa Thorkilda Jacobsena. Jacobsen był znanym badaczem Sumerów. Książka ta skupia się na poetyckich mitach epickich w literaturze sumeryjskiej (eposy stworzenia i tym podobne). Jest nieco przestarzała, ale Jacobsen był ważną postacią w studiach sumeryjskich, więc warto mieć jego tłumaczenia.
Ugaryt
Literatura ugarycka… skupmy się na niej w szczególny sposób. Oprócz tomu z serii pism Ancient World Series (Seria starożytnego świata) zatytułowanego Ugaritic Poetry (Poezja ugarycka, autorstwa Simona Parkera), istnieją jeszcze trzy inne książki, które zawierają angielskie tłumaczenia ugaryckich eposów – takich jak Cykl Baala czy Epos Kereta. Są to: Nicholas Wyatt’s Religious Texts from Ugarit (Religijne teksty z Ugarit); są one również dostępne cyfrowo w Logos), John C.L. Gibson’s Canaanite Myths and Legends (Kananejskie mity i legendy; również dostępne cyfrowo w Logos)… Tom ten zawiera – oprócz głównych eposów – szereg tekstów o Rephaim. Wreszcie, mamy też tom Michaela Coogana i Marka Smitha zatytułowany Stories from Ancient Canaan (Second Edition) – Historie ze Starożytnego Kanaan. Jeśli sięgniesz po to dzieło, upewnij się, że masz wydanie drugie.
Transjordania
Jeśli chodzi o literaturę stworzoną przez Hetytów, Fenicjan, Moabitów i wszystkie mniejsze cywilizacje Transjordanii, najlepszą rzeczą, jaką możesz zrobić, jest uzyskanie dostępu do COS (Context of Scripture – Kontekst Pisma Świętego) lub ANET (Ancient Near Eastern Texts – Teksty Starożytnego Bliskiego Wschodu). Nie znam odrębnych dzieł, które skupiałyby się konkretnie na tych mniejszych cywilizacjach.
Strony internetowe z bezpłatnymi treściami
Porozmawiajmy trochę o stronach internetowych, na których można uzyskać bezpłatny dostęp do istotnych materiałów. Oczywiście zasoby online (jak można się spodziewać) nie są tak dobre, jak opublikowane tomy. Po pierwsze, często są one dość stare. Są one w domenie publicznej, więc nie są zaktualizowane tak jak najnowsze badania i ich wyniki odzwierciedlone w nowszych, bardziej aktualnych tłumaczeniach. W większości przypadków jesteś również zdany na własne poszukiwania, ponieważ strony te mogą, ale nie muszą, zawierać treści zorganizowane w jakikolwiek spójny sposób i wymagają od ciebie wpisania własnych haseł wyszukiwania, aby odnaleźć to, co oferują. Ale wciąż jest tam wiele dobrych materiałów, więc nie chcę, żebyś się całkowicie do nich zniechęcił. Będziesz zaskoczony tym, co jest dostępne. Podam ci trzy strony, które są przydatne w uzyskiwaniu dostępu do podstawowych tekstów w domenie publicznej bezpłatnie.
Jedną z nich jest strona o nazwie ETANA (Electronic Tools Ancient Near East Archives – elektroniczne narzędzia Archiwum Starożytnego Bliskiego Wschodu, https://etana.org/). Po wejściu na tę stronę wybierasz podstawowe teksty z zakładek u góry, a następnie wpisujesz słowo tematyczne lub słowo kluczowe do wyszukiwania. Na przykład, jeśli wpiszę „Egipt”, znajdę takie pozycje jak pięciotomowe dzieło Jamesa Henry’ego Breasteda na temat starożytnych zapisów Egiptu. Są to dokumenty historyczne ze wszystkich okresów historii starożytnego Egiptu. W dziele Breasteda znajdują się elementy, które nie zostały opublikowane w żadnym innym dziele, ani w domenie publicznej, ani w najnowszych kolekcjach. To była bardzo ważna seria i nadal nią jest. Breasted przez wiele lat był egiptologiem na Uniwersytecie w Chicago. Jeśli wpiszę słowo kluczowe „translation”, otrzymam takie pozycje jak dwutomowe dzieło Leonarda Kinga The Seven Tablets of Creation (Siedem tablic stworzenia). Zostało to wykonane tuż po przełomie XIX i XX wieku. Jest to stare tłumaczenie babilońskich opowieści o stworzeniu. Będąc na stronie ETANA, warto również kliknąć zakładkę Abzu.
Są to darmowe książki akademickie zebrane z sieci, które obejmują wszelkiego rodzaju tematy dotyczące starożytnego Bliskiego Wschodu. Nie znajdziesz tu podstawowych tekstów na temat Abzu (będziesz musiał użyć do tego wyszukiwarki ETANA), ale znajdziesz tysiące książek na temat starożytnego Bliskiego Wschodu, które są darmowe, wraz z wieloma innymi linkami do innych stron (ponownie, w zależności od wyszukiwanych haseł). Po trzecie, na stronie internetowej ETANA znajduje się również strona z wiadomościami znana jako eTACT. To po prostu kolejna zakładka na stronie ETANA. Strona ta, jak wyjaśnia jej własny opis, ma być kompletnym internetowym repozytorium tłumaczeń materiałów akadyjskich. Jeśli więc jesteś na stronie ETANA, kliknij zakładkę eTACT, a zostaniesz przeniesiony na stronę, na której możesz przeglądać tę konkretną kolekcję według kategorii.
Drugą ważną stroną, na którą chciałbym cię skierować, jest Internet Sacred Texts Archive (Archiwum Świętych Tekstów). To naprawdę dobra strona, która istnieje od lat. Ktokolwiek prowadzi tę stronę, naprawdę poświęcił mnóstwo czasu na przeszukanie sieci w poszukiwaniu angielskich tłumaczeń wszelkiego rodzaju starożytnych tekstów, nie tylko z Bliskiego Wschodu. Najlepsze jest to, że w rzeczywistości ma ona pewien spójny układ tematyczny, więc nie jest to coś, co jest całkowicie zależne od wyszukiwania za pomocą własnych słów kluczowych. Gorąco ją polecam by dotrzeć do materiałów z domeny publicznej i stron internetowych, na których znajdują się angielskie tłumaczenia tych tekstów ze starożytnego Bliskiego Wschodu.
Po trzecie, istnieje coś, co nazywa się Internet Archive (Archiwum Internetowe). Internet Archive to archiwum bezpłatnych zasobów należących do domeny publicznej na praktycznie każdy temat, o jakim tylko pomyślisz. Nie chodzi tylko o studia starożytne, ale o wszystko, co jest dostępne za darmo – albo w domenie publicznej, albo w jakikolwiek inny sposób. Gdy znajdziesz się na tej stronie, wyszukaj słowa kluczowe, a uzyskasz dostęp do książek, które zostały zeskanowane i udostępnione, ponieważ należą do domeny publicznej lub zostały przekonwertowane do formatu PDF. To bardzo przydatna strona internetowa, na której można znaleźć wiele przydatnych treści.
Mam nadzieję, że jest to pomocne. W następnym odcinku przyjrzymy się tego samego rodzaju zasobom dotyczącym okresu Drugiej Świątyni – głównego kontekstu Nowego Testamentu.
Spora część powyższych publikacji (w języku angielskim) jest dostępna w niektórych polskich bibliotekach, głównie akademickich. Można je zlokalizować za pomocą wyszukiwarki Biblioteki Narodowej.
Polecana literatura w języku polskim
(Znasz wartą przeczytania polskojęzyczną książkę z tej tematyki, której tu nie wymieniłam? Daj znać, a dodam ją do listy):
Mity sumeryjskie / ; tł. Krystyna Szarzyńska
Mity akadyjskie / ; tł. Olga Drewnowska-Rymarz. [i in.]
Do Boga, Pana mego, mów! : babilońskie i asyryjskie hymny, modlitwy, zaklęcia i rytuały : wybór tekstów / w przekł. Olgi Drewnowskiej-Rymarz [et al.].
Epos o Gilgameszu / w tł. Krystyny Łyczkowskiej oraz Piotra Puchty i Magdaleny Kapełuś.
Dawno, dawno temu… : bajki z Mezopotamii i akadyjskie utwory humorystyczne : wybór tekstów / w przekładzie Olgi Drewnowskiej, Magdaleny Kapełuś, Agaty Kopydłowskiej, Krystyny Łyczkowskiej i Aleksandry Szymkuć.
Hymny i pieśni sumeryjskie : wybór tekstów / przekł. Krystyny Szarzyńskiej.
Eposy sumeryjskie / w przekładzie Krystyny Szarzyńskiej.
Mity sumeryjskie – Antologia
Historia zaczyna się w Sumerze – S.N. Kramer
Studia z dziejów i kultury st. Bliskiego Wschodu – E. Lipiński
Epos o Gilgameszu – A. Tronina
Enuma elisz – J. Bromski
Mitologa hetyckiej Anatolii – M. Popko
Huryci – M. Popko
Opowiadania Egipskie – T. Andrzejewski
Ugarit – historia, religia, literatura, język – M. Majewski
Księga Jubileuszy – A. Tronina
Aramejska Księga Gigantów – A. Tronina
Artykuł ten został przetłumaczony z języka angielskiego z transkryptu odcinka 18 podcastu NakedBible. Odcinki podcastu dostępne są pod linkiem https://nakedbiblepodcast.com/episodes/
Swoim podcastem NakedBible dr M. Heiser zaprasza wszystkich zainteresowanych do głębszych studiów Biblii w kontekście jej współczesnych odbiorców.
Dr Michael S. Heiser był amerykańskim teologiem, autorem wielu książek m.in. The Unseen Realm (2015), Supernatural (2015, której polskie tłumaczenie dostępne jest na stronie miqlat.org), Angels (2018), Demons (2020) oraz dyrektorem szkoły Awakening School of Theology and Ministry na Florydzie. Więcej informacji na temat pracy Dr Heisera: https://drmsh.com/